Οι Κατακουζηνοί και η γενιά του '30

Η ζωή του Άγγελου Κατακουζηνού

 

Ο Άγγελος Κατακουζηνός γεννήθηκε στη Λέσβο το 1904, σε ένα αιγαιοπελαγίτικο νησί στο οποίο επέστρεφε σαν παιδί για τις καλοκαιρινές του διακοπές. Το υπόλοιπο χρόνο ζούσε με την οικογένειά του στη Σμύρνη στα παράλια της Μικράς Ασίας.

 

Ο Άγγελος Κατακουζηνός τη δεκαετία του '20.

 

Αποφοίτησε με έπαινο από την περίφημη Ευαγγελική Σχολή στην ηλικία των 16 ετών και επισκέφτηκε για ένα ακόμα καλοκαίρι το αγαπημένο του νησί. Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του σε ένα μοναστήρι θέλοντας να θαυμάσει από κοντά μία εικόνα που αναπαριστούσε την Παναγιά τη Γοργόνα βρέθηκε αντιμέτωπος με μια σκηνή που του άλλαξε τη ζωή: είδε ένα αλυσοδεμένο κορίτσι να εκλιπαρεί για βοήθεια υποφέροντας από κάποια ψυχική διαταραχή χωρίς κανείς να μπορεί να το βοηθήσει. Το γεγονός αυτό στήθηκε η αφορμή για να σπουδάσει την ψυχιατρική επιστήμη και να αφιερωθεί σε όλη του τη ζωή στην ανακούφιση της ανθρώπινης ψυχής.

 

Αντίγραφο τοιχογραφίας της Παναγιάς της Γοργόνας από το μοναστήρι της Περβολής στη Λέσβο, το οποίο βρίσκεται στο γραφείο του καθηγητή, απέναντι από το ντιβάνι των ασθενών.

Αμέσως μετά βρέθηκε στη Γαλλία όπου σπούδασε Ιατρική στο Montpellier. Ήταν τόσο δημοφιλής που σύντομα εκλέχθηκε αντιπρόσωπος των Ελλήνων φοιτητών. Δύο χρόνια αργότερα μετακινήθηκε στο Παρίσι, θέλοντας να συνεχίσει τις σπουδές του με τους περίφημους καθηγητές J.Sicard και Th. Alajouanine στα νοσοκομεία Necker και Salpetriere. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στη Γαλλία θεμελίωσε ισχυρές φιλίες με άλλους φοιτητές, οι οποίοι στη συνέχεια θα γίνονταν ηγετικές μορφές της ελληνικής πνευματικής και καλλιτεχνικής ζωής, η λεγόμενη «Γενιά του '30». Οι εμπειρίες του από αυτά τα χρόνια παρουσιάστηκαν αργότερα σε μία σειρά από ψυχογραφήματα των παλαιών αυτών φίλων.

Μετά από δέκα χρόνια στο εξωτερικό, αρνήθηκε προτάσεις να εργαστεί στη Γαλλία και τις ΗΠΑ και επέστρεψε στην πατρίδα του. Λίγο αργότερα γνώρισε τη Λητώ Πρωτόπαππα και την παντρεύτηκε το 1934. Αποδέχθηκε την πρόσκληση να ιδρύσει μία από τις πρώτες ψυχιατρικές κλινικές στην Ελλάδα, στο νοσοκομείο «Ευαγγελισμός». Ήταν ένας από τους πρώτους που χρησιμοποίησαν την ναρκο-αναλυτική μέθοδο και σύντομα απέκτησε διεθνή φήμη και προσέλκυσε πολλούς πελάτες από το Παρίσι και το Λονδίνο στο ιατρείο του στην Αθήνα, όπως τον William Faulkner, τον Albert Camus αλλά και τον Αριστοτέλη Ωνάση.

 

Ο William Faulkner στον Πειραιά. Φωτογραφία με την ακόλουθη χειρόγραφη αφιέρωση στη Λητώ Κατακουζηνού: «Στο πρόσωπο για το ο οποίο ο Marlowe έγραψε». Ο Faulkner θεωρούσε το απόγευμα που είχε περάσει στο σπίτι των Κατακουζηνών το μοναδικό ευχάριστο στη ζωή του. Δέκα ημέρες αργότερα έστειλε στον Άγγελο Κατακουζηνό το ακόλουθο σημείωμα: «Στο σοφό επιστήμονα, τον βαθύ κριτή της ανθρώπινης ψυχής, το φίλο μου Δρα Κατακουζηνό, ο οποίος με βοήθησε όσο κανείς άλλος να απελευθερώσω τον εαυτό μου από τα βασανιστικά ερωτήματα που με ταλαιπωρούσαν για χρόνια. Στον Δρα Κατακουζηνό από τα βάθη της ψυχής μου, πολλές, πάρα πολλές ευχαριστίες».

 

Πέρα όμως από την ιατρική του καριέρα και τις εκτενείς δημοσιεύσεις του στα ελληνικά, γαλλικά και γερμανικά, ο Άγγελος Κατακουζηνός ήταν άνθρωπος υψηλής πνευματικότητας και αγαπούσε την τέχνη. Ίδρυσε το Γαλλο-Ελληνικό Ινστιτούτο και την Ελληνο-Αμερικανική Ένωση, αμφότερα με στόχο την προώθηση των πολιτιστικών ανταλλαγών. Οι στοχαστικές ομιλίες του και οι προσωπικότητες που προσείλκυε στις διαλέξεις που οργάνωνε συγκέντρωναν την προσοχή και προκαλούσαν θαυμασμό. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '50 προσκάλεσε τον κάτοχο του βραβείου Νόμπελ Albert Camus να μιλήσει σε συνέδριο για το μέλλον του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

 

Παρά το γεγονός ότι είχε εκλεγεί καθηγητής ψυχιατρικής στον Πανεπιστήμιο του Παρισιού, μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας και μέλος της Λεγεώνας της Τιμής, δεν απόλαυσε αντίστοιχη αναγνώριση της αξίας του στη χώρα του. Όταν έκανε αίτηση για έδρα διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών, αυτή απορρίφθηκε με το σκεπτικό ότι ήταν «υπερβολικά καλός ομιλητής, πειστικός και διαυγής, συνεπώς ικανός να αποπροσανατολίσει του φοιτητές»! Πολλά χρόνια αργότερα, το 1979, δεν έγινε δεκτός στην Ακαδημία των Αθηνών. Παρόλα αυτά, ο Κατακουζηνός δεν εγκατέλειψε την Ελλάδα και παρέμεινε πιστός στο όραμα που είχε διαμορφώσει ως έφηβος στη Λέσβο. Αν υπήρχε μία μόνη φράση που να μπορεί να περιλάβει τη ζωή του Κατακουζηνού και τη σχέση του με την αγαπημένη του πατρίδα, αυτή θα έπρεπε να είναι η ρήση του Γιώργου Σεφέρη από το Τετράδιο Γυμνασμάτων: «Όπου και να πάω, η Ελλάδα με πληγώνει».

Δύο μόνο χρόνια μετά τη μη εκλογή του στην Ακαδημία Αθηνών, ο Άγγελος Κατακουζηνός έφυγε στις 28 Αυγούστου του 1982. Είχε κερδίσει την αγάπη των ασθενών του και του Ελληνικού κοινού, παρόλο που έμεινε εκτός του ακαδημαϊκού κόσμου και με μικρή αναγνώριση του έργου του. Η πνευματική του κληρονομιά επεβίωσε χάρη στη βιογραφία του που έγραψε η σύζυγός του, Λητώ, και θα συνεχίσει μέσω του έργου του Ιδρύματος Άγγελου και Λητώς Κατακουζηνού.

 

Η ζωή της Λητώ Κατακουζηνού

Η Αρετή-Λητώ Πρωτόπαππα γεννήθηκε το 1914 στον Πειραιά, όπου και πέρασε την παιδική της ηλικία. Ο προπαππούς της ήταν υπασπιστής του πρώτου βασιλιά της Ελλάδας Όθωνα και καταγόταν από το Μαυροβούνιο. Ο παππούς της ίδρυσε το πρώτο εργοστάσιο παρασκευής μπισκότων στην Ελλάδα και ο πατέρας της ήταν παιδίατρος και γερουσιαστής κατά την περίοδο της κυβέρνησης Βενιζέλου. Η μητέρα της ήταν συγγενής του βασιλιά της Ιταλίας Βίκτωρα-Εμμανουήλ. Όταν η Λητώ ήταν 10 ετών αποβλήθηκε από το σχολείο της εξ'αιτίας μίας έκθεσης που έγραψε για το Νικόλαο Πλαστήρα, ένα θρυλικό και ακραιφνή στρατηγό που θεωρούνταν εχθρός του φιλοβασιλικού -τότε- καθεστώτος. από μικρή έδειξε την τάση της να υπερβαίνει κανόνες.

 

Η Λητώ σε χορό μεταμφιεσμένων.

 

Σε ηλικία 12 ετών έχασε τον μεγαλύτερο αδελφό της από τυφοειδή πυρετό και ακολούθησε την συντετριμμένη μητέρα της στο Βερολίνο, τη Βιέννη και το Ραπάλλο στην Ιταλία. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, σε ηλικία 20 ετών, μιλούσε άνετα γαλλικά, αγγλικά, γερμανικά και ιταλικά και είχε δίπλωμα πιάνου από τη Μουσική Ακαδημία του Βερολίνου. Όταν συναντήθηκε με τον Άγγελο Κατακουζηνό το 1932, τον γοήτευσε, ακολούθησε πρόταση γάμου και έμειναν μαζί σχεδόν 50 χρόνια.

 

Ο Άγγελος και η Λητώ Κατακουζηνού τη δεκαετία του '30

 

Το να είναι όμως μία αντάξια σύζυγος ενός μεγάλου άνδρα δεν ήταν αρκετό για τη Λητώ. Συμμετείχε στην αντίσταση κατά της γερμανικής κατοχής και ακολούθησε μία ενεργή λογοτεχνική καρριέρα. Το 1949 το έργο της Φωτεινό Μονοπάτι ήταν το πρώτο έργο από γυναίκα συγγραφέα που ανέβηκε -με αξιόλογη επιτυχία- στο Εθνικό Θέατρο. Στα χρόνια που ακολούθησαν εξέδωσε δύο νουβέλες, δύο συλλογές με σύντομες ιστορίες και μία εξιστόρηση της γνωριμίας της με τον Albert Camus. Τα βιβλία της αναφέρονταν κυρίως σε γεγονότα της ζωής της και ήταν γεμάτα από γραφικές λεπτομέρειες της καθημερινότητάς της.

Ήταν ιδανική οικοδέσποινα για τους πολυάριθμους φίλους του συζύγου της και συχνά καλούσε τους -κατόχους του βραβείου Νόμπελ- ποιητές Γιώργο Σεφέρη και Οδυσσέα Ελύτη. Τα δωμάτια του σπιτιού αντηχούσαν μουσική, ποίηση και πνευματώδεις συζητήσεις μεταξύ καλεσμένων όπως ο Albert Camus, ο William Faulkner και ο Arthur Miller. Το πορτραίτο της από τον Mark Chagall βρισκόταν πλάι σε έργα σημαντικών ζωγράφων όπως ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Σπύρος Βασιλείου, Γιάννης Τσαρούχης και Νίκος Γουναρόπουλος. Το ζεύγος Κατακουζηνού ανήκε στην πνευματική ελίτ της εποχής του και τόσο ο Άγγελος όσο και η Λητώ λειτουργούσαν ως πρεσβευτές του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού στο εξωτερικό και ως εισηγητές των διεθνών τάσεων στην ελληνική πραγματικότητα.

 

Το τελευταίο σημείωμα του Άγγελου Κατακουζηνού στη γυναίκα του, το οποία θα συνόδευε ένα μπουκέτο λουλούδια όμως δεν πρόλαβε να της στείλει, βρέθηκε 14 χρόνια μετά το θάνατό του στο γραφείο του και έλεγε: «Τα χρόνια να κυλούν ανέφελα και να σου δίνουν μόνο χαρά και ευτυχία για να έχει δίπλα σου ένα νόημα η ζωή μου, αγάπη μου. Στη Λητώ μου».

Μετά από 45 χρόνια γάμου, χωρίς παιδιά από επιλογή, ο Άγγελος έφυγε το 1982 προτού προλάβουν να γιορτάσουν τα 50 χρόνια γάμου τους για τα οποία η Λητώ θα του δώριζε το βιβλίο που έγραφε για την κοινή τους ζωή. Το βιβλίο αυτό, Άγγελος Κατακουζηνός-ο Βαλής μου, δημοσιεύθηκε τελικά μερικά χρόνια αργότερα και έγινε αφορμή και πηγή έμπνευσης για να δημιουργηθεί ένας όμιλος από νέα παιδιά τα οποία συντρόφευσαν τη Λητώ τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής της. Για μια δεκαετία οργανώθηκαν πολλές λογοτεχνικές βραδιές με τη συμμετοχή καλλιτεχνών, είτε από τους φίλους του ζευγαριού είτε νεότερων.

 

Το 1996, όταν τυχαία ανακάλυψε το τελευταίο σημείωμα του Βαλή της, αισθάνθηκε ότι είχε έρθει η στιγμή να ξαναβρεθούνε και πιστή στην απόφασή της, έφυγε στις 27 Δεκεμβρίου του 1997. Η τελευταία της επιθυμία ήταν η δημιουργία ενός ιδρύματος με έδρα το σπιτικό τους, όπου διατηρώντας όλα όσα υπήρχαν μέσα σε αυτό, θα συνέχιζε να παίζει το ρόλο ενός φιλολογικού σαλονιού, συνεχίζοντας την κληρονομιά τους.

 

Συνέχεια